Rząd przyjął projekt zmian, który może okazać się jedną z najważniejszych regulacji dotyczących ochrony pacjentów w ostatnich latach. Nowe przepisy przewidują nie tylko znaczące rozszerzenie kompetencji Rzecznika Praw Pacjenta, ale również wprowadzenie kar finansowych sięgających nawet 1 miliona złotych za stosowanie praktyk określanych jako pseudomedyczne. Celem zmian ma być skuteczniejsza walka z osobami i podmiotami wykorzystującymi pacjentów poprzez oferowanie niesprawdzonych metod leczenia.

Projekt nowelizacji zakłada przyznanie Rzecznikowi Praw Pacjenta nowych narzędzi umożliwiających prowadzenie postępowań wobec osób lub podmiotów stosujących praktyki mogące zagrażać zdrowiu albo życiu pacjentów. Dotychczas możliwości reagowania na działalność różnego rodzaju „uzdrowicieli”, pseudoterapeutów czy osób oferujących niezweryfikowane metody leczenia były w praktyce ograniczone. Nowe przepisy mają tę sytuację zmienić.

Największe emocje budzi wysokość planowanych sankcji. Projekt przewiduje możliwość nakładania kar administracyjnych sięgających nawet 1 miliona złotych. Tak wysoka sankcja ma pełnić przede wszystkim funkcję odstraszającą wobec osób, które budują działalność gospodarczą na obiecywaniu pacjentom skutecznego leczenia bez podstaw naukowych i medycznych.

W ostatnich latach rynek usług związanych z tzw. medycyną alternatywną rozwijał się bardzo dynamicznie. Problem polega jednak na tym, że część oferowanych metod nie posiada żadnego potwierdzenia skuteczności, a niekiedy prowadzi do rezygnacji pacjentów z rzeczywistego leczenia. Szczególnie niebezpieczne staje się to w przypadku chorób nowotworowych, ciężkich schorzeń neurologicznych czy chorób przewlekłych wymagających specjalistycznej terapii.

Z perspektywy prawa medycznego kluczowe znaczenie ma odpowiedź na pytanie, gdzie kończy się prawo człowieka do wyboru określonej metody wspierania zdrowia, a zaczyna wprowadzanie pacjenta w błąd. Państwo co do zasady nie może zakazać obywatelowi korzystania z określonych praktyk czy metod niemających statusu świadczenia zdrowotnego. Może jednak reagować wtedy, gdy ktoś przedstawia takie działania jako skuteczne leczenie, mimo braku dowodów naukowych albo gdy wykorzystuje trudną sytuację zdrowotną pacjenta dla osiągnięcia korzyści finansowej.

Nowelizacja ma również wzmocnić pozycję samego Rzecznika Praw Pacjenta. Organ ten otrzyma szersze możliwości prowadzenia postępowań wyjaśniających oraz wydawania decyzji wobec podmiotów naruszających prawa pacjentów. W praktyce oznacza to próbę stworzenia mechanizmu podobnego do rozwiązań stosowanych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawach dotyczących naruszania zbiorowych interesów konsumentów.

Projektowane przepisy wywołują jednak również pytania dotyczące granic ingerencji państwa. Pojawiają się głosy, że definicje niektórych praktyk mogą wymagać bardzo precyzyjnego doprecyzowania, aby uniknąć sytuacji, w której sankcje będą mogły obejmować również działania znajdujące się na pograniczu medycyny, profilaktyki, psychologii czy szeroko rozumianych terapii wspierających.

To właśnie kwestia definicji pseudomedycyny może okazać się jednym z najważniejszych elementów dalszych prac legislacyjnych. W prawie nie wystarczy bowiem wskazać, że dane działanie jest „szkodliwe” lub „nienaukowe”. Aby możliwe było skuteczne nakładanie kar administracyjnych sięgających setek tysięcy złotych, przepisy muszą być precyzyjne, jednoznaczne i odporne na późniejsze podważanie przed sądami administracyjnymi.

Z punktu widzenia pacjentów kierunek zmian wydaje się jednak czytelny. Państwo coraz wyraźniej sygnalizuje, że ochrona zdrowia publicznego nie ogranicza się wyłącznie do finansowania świadczeń zdrowotnych, lecz obejmuje również walkę z dezinformacją medyczną oraz działalnością osób wykorzystujących strach, chorobę i desperację pacjentów.

Jeżeli przepisy wejdą w życie w proponowanym kształcie, Polska może stać się jednym z państw posiadających najbardziej restrykcyjne mechanizmy prawne dotyczące zwalczania pseudomedycyny i ochrony praw pacjentów przed nieuczciwymi praktykami zdrowotnymi.